انتقاد پذیری ، یک مهارت اجتماعی
واقعیت این است که در دنیای انسانی هیچ کس انتقاد را نمی پذیرد بلکه آن را برای مدتی تحمل می کند و یا شاید تحمل نمی کند.
از نظر روانشناسی اگر انسان می تواند از محیط تاثیر بپذیرد و آن را در خود حل کند به این دلیل است که در بخشی از ذهن و وجود او فضایی برای تطبیق آن اثر با روح او وجود دارد.
ولی در مورد نقدها ، در هیچ قسمتی از ساختار فکر انسان ، محلی برای جای دادن نظرات منفی تعبیه نشده است ، ولی آیا این درست است که ما دستگاه پرمایه ی انسان راناقص بیاندیشیم؟ هرگز
در تقابل با حالتی که ذکر شد ، انسان همواره خواستار این است که به خصوصیاتی که او را مورد تایید دیگران قرار می دهد دست یابد و چه چیزی مطمئن تر از همان هایی که قبلا به انسان گوشزد شده اند ؟
در واقع می توان گفت که یک انسان انتقادپذیر ، تمام معایب و کاستی های خود را قبول نمی کند بلکه با برگرداندن آن ها به خوبی های متناظرشان و با توجه به روحیه کمال طلب انسان – خصوصا در مورد خود – این صفات نیکو را برای خود می پسندد و احتمالا به کار می بندد.
این فکر مسلط بر جامعه که انتظار می رود هر کسی به محض شنیدن انتقاد ، آن را به گوش جان بیاویزد و از همان لحظه سعی در مرتفع کردن عیب مذکور داشته باشد ، صد البته نادرست است.
انسان ها ، اندیشه ها ، هدف ها و روحیات مختلفی دارند و هر شخصی دیگران را از صفتی که در ساختار ذهنی خود "بد" می پندارد ، منع می کند و به خوب ذهنی خود دعوت می نماید ، بنابراین بهترین راهی که در این میان می توان به کار بست قبول انتقاد به عنوان یک نکته قابل تفکر و نه یک دستور لازم الاجرا است.
از منظری دیگر بعید نیست که خود ما نیز تا کنون ناقد دیگران بوده باشیم. وظیفه نقد کردن وظیفه خطیری است که گاه ما آن را با عیب جویی و منفی نگری و تصور غلط لزوم مطلق بودن خوبی ها در یک فرد ، اشتباه می گیریم.
روش چیست ؟ هیچ قانون خاصی نمی تواند به ما بیاموزد که چه بگوییم ؟ با چه شخصی ؟ کی ؟ کجا ؟ و ......
ولی چند اصل اساسی را می توان مد نظر داشت .
اول اینکه بعد از توضیح رفتار غلط و پیشنهاد رفتار مناسب و یا هر روش بیان دیگر ، از تحلیل شخصیت دیگران که گاه حس حریم شکنی را به فرد مقابل القا می کند و احتمالا خود شخص را نیز دچار نتیجه گیری های غیر کارشناسانه می کند بپرهیزیم و ضمنا از قاطع صحبت کردن و خود را از بدی مبرا دانستن دوری کنیم و به هیچ وجه از خوبی های طرف مقابل چشم نپوشیم ، یعنی منصف باشیم . هر انسان مجموعه ای از حالات متفاوت است که این تفاوت از طیفی از رفتارهای خوب و بد و حدواسط بین این دو صفت تشکیل شده و خوب مطلق ذات یگانه اوست.
نکته بعدی اینکه بحث انتقادی را به درازا نکشیم و این مطلب علمی را در نظر داشته باشیم که هر شخصی در این شرایط و با هر عکس العملی ، تحت یک فشار روحی است و ما حق نداریم به بهانه خیرخواهی و یا حتی وظیفه ، فردی را در تنگنای این فشار قرار دهیم و باید توجه داشته باشیم که افراط در این کار می تواند نقش موثری در تیره کردن روابط داشته باشد.
و این امکان نیز دور از ذهن نیست که ما برای فهم بیشتر نکته مد نظرمان از ذکر مثال هایی از همان مطلب با درجات بالاتر استفاده کنیم و برای مبرا ساختن شخص به گفتن این جمله که " البته در این مورد شما به این شدت هم نیستید" و یا " شما که خیلی بهترید " اکتفا کنیم ، غافل از اینکه به طور ناخودآگاه تمام تفاسیر شما از مثال مذکور در ذهن او در حال تصویر یافتن است و همتا سازی با خویش است ، پس غلو نکنیم و او را همان طور که هست به خودش معرفی کنیم.
در نظر داشته باشیم که هر کردار ، گفتار ، رفتار و حتی کوچکترین حرکتی ریشه در شخصیت انسان دارد و هرگونه بحث راجع به ظهور رساندن این شخصیت در واقع به زیر سوال بردن طرز تفکرات اوست و به منزله یک دشمن خارجی است ، پس محتاط باشیم و حدود را حفظ کنیم و بدانیم که از مطرح کردن چندین مورد به طور هم زمان نتیجه به مراتب بدتری خواهیم گرفت .
از طرفی باید دانست که در اجتماع در هم پیچیده امروزی با انسان هایی که از هر نظر دارای تنوع و تفاوت های بسیاری هستند سر و کار داریم و با علم به این واقعیت که تمامی این انسان ها خود را مقید به تطبیق با اصول اخلاقی نمی کنند ، ما چه به عنوان منتقد و چه به عنوان فردی که مورد انتقاد قرار می گیرد باید بیاموزیم که همه تذکرات به منزله یک انتقاد سازنده و همه عکس العمل ها نیز بر اساس رفتار درست و مایل به اصلاح نیست.
بهتر است بدانیم که حفظ تعادل در این امر بسیار دشوار است و می توان گفت در بازه کوچکی از شرایط این هدف محقق است و برای حفظ این هدف باید " حدود و لزوم " انتقاد را تشخیص دهیم.
هر وضعیت ناهماهنگ ، نشانه ناهماهنگی در درون خود آدمی است. اگر در باطن انسان ذره ای واکنش هیجانی به وضعیت ناهماهنگ وجود نداشته باشد آن وضع برای ابد از سر راهش کنار می رود. پس می بینیم که کار آدمی همواره با خویشتن است. مخاصمه را ترک کن پیش از آنکه به مجادله برسی.
به هر حال در این مقاله نسبتا کوتاه که در واقع گرد آوری ای از چندین منبع مفید روانشناسی است ، سعی بر آن بود که مساله مهمی مانند " انتقاد " به گونه ای مطابق با علم روانشناسی و البته انسان شناسی بررسی شود.
منتظر نظرات مفید و ارزشمند شما عزیزان هستم.
نسیم مرادی راد